Gebe ve Emziren Kedilerde Beslenme: Doğru Mama ve Besin Desteği Rehberi

Gebelik ve emzirme, bir kedinin yaşamındaki besin ihtiyacının en yüksek olduğu dönemlerdir. Anne kedi bu süreçte hem kendi vücudunu hem de gelişmekte olan yavrularını beslemek zorundadır. Doğumdan sonra ise yavruların ilk haftalardaki tek besin kaynağı anne sütüdür. Bu nedenle gebe ve emziren kedilerde beslenme, hem anne kedinin sağlığını hem de yavruların sağlıklı gelişimini doğrudan etkiler.

Bu rehberde gebe kedi nasıl beslenmeli ve emziren kedi nasıl beslenmeli sorularını ayrıntılı olarak ele alıyoruz. Gebeliğin nasıl anlaşılacağını, gebelik dönemlerine göre beslenme değişikliklerini, takviyeler konusunda bilinmesi gerekenleri, emzirme döneminde görülebilen beslenme kaynaklı sorunları ve sütten kesme sürecini açıklıyoruz. Ayrıca sokaktan hamile bir kedi sahiplenen ya da yavrulu bir kediye bakan kişiler için pratik önerileri bir araya getiriyoruz.

Gebe ve Emziren Kedilerde Beslenme Neden Önemlidir?

Gebelik boyunca anne kedinin vücudu, yavruların gelişimi için gereken enerjiyi ve besin öğelerini sağlamak üzere önemli değişiklikler geçirir. Yavruların kemik, kas, sinir sistemi ve organ gelişimi, anne kedinin aldığı protein, yağ, vitamin ve minerallere bağlıdır. Yetersiz beslenen bir anne kedide düşük doğum ağırlıklı yavrular, doğum güçlüğü ve yavru kayıpları görülme riski artabilir.

Emzirme dönemi ise besin ihtiyacı açısından gebelikten de daha zorludur. Anne kedi, yavrularının ihtiyaç duyduğu sütü üretmek için çok yüksek miktarda enerji harcar. Yavrular büyüdükçe süt ihtiyacı artar ve anne kedinin enerji ihtiyacı da buna paralel olarak yükselir. Bu dönemde yeterli beslenemeyen bir anne kedi hızla kilo kaybedebilir, süt üretimi azalabilir ve bağışıklık sistemi zayıflayabilir.

Doğru beslenme yalnızca yeterli miktarda mama vermek anlamına gelmez. Mamanın içeriği, enerji yoğunluğu, sindirilebilirliği ve öğünlerin düzeni de bu dönemde büyük önem taşır. Gebe ve emziren kedilerde beslenme planı, anne kedinin yaşı, vücut kondisyonu, sağlık durumu ve taşıdığı ya da emzirdiği yavru sayısı dikkate alınarak veteriner hekimle birlikte oluşturulmalıdır.

Kedinin Gebe Olduğu Nasıl Anlaşılır?

Gebeliğin erken dönemde fark edilmesi, anne kedinin beslenme düzeninin zamanında ayarlanabilmesi için önemlidir. Ancak kedilerde gebeliğin ilk haftalarında belirgin belirtiler çoğu zaman görülmez. Gebeliği kesin olarak doğrulamanın yolu veteriner hekim muayenesidir.

Gebelik Belirtileri

Kedilerde gebelik ilerledikçe şu belirtiler fark edilebilir:

• Meme uçlarında değişiklik: Gebeliğin yaklaşık üçüncü haftası civarında meme uçları belirgin şekilde pembeleşebilir ve büyüyebilir. Bu değişiklik halk arasında "pembeleşme" olarak bilinir.
• Kızgınlık belirtilerinin sona ermesi: Kızgınlık döngülerinin durması gebeliğe işaret edebilir.
• Kilo artışı: Anne kedi gebeliğin erken döneminden itibaren kademeli olarak kilo almaya başlar.
• Karın bölgesinde büyüme: Gebeliğin ilerleyen haftalarında karın bölgesi belirgin şekilde genişler.
• İştah değişiklikleri: Gebeliğin ilerleyen dönemlerinde iştah genellikle artar.
• Davranış değişiklikleri: Bazı kediler daha sevecen ve ilgi arayan bir hale gelirken, bazıları daha içine kapanık olabilir.
• Yuva arama davranışı: Doğuma yakın dönemde kedi sessiz ve kapalı alanlar aramaya başlar.

Bu belirtilerin hiçbiri tek başına gebeliği kesin olarak göstermez. Kilo artışı ve karın büyümesi farklı sağlık sorunlarından da kaynaklanabilir. Bu nedenle gebelik şüphesi olan her kedi veteriner hekim tarafından değerlendirilmelidir.

Veteriner Hekim Kontrolü ve Gebeliğin Doğrulanması

Veteriner hekim, gebeliği muayene ve görüntüleme yöntemleriyle doğrulayabilir. Ultrason, gebeliğin genellikle üçüncü hafta civarından itibaren tespit edilmesini sağlar ve yavruların kalp atışlarının değerlendirilmesine yardımcı olur. Gebeliğin son döneminde ise yavruların iskelet yapısı belirginleştiği için röntgen, yavru sayısının tahmin edilmesinde kullanılabilir.

Evde kedinin karnına bastırarak yavruları hissetmeye çalışmak önerilmez. Bu uygulama hem anne kediye hem de gelişmekte olan yavrulara zarar verebilir. Karın muayenesi deneyim gerektirir ve yalnızca veteriner hekim tarafından yapılmalıdır.

Gebelik doğrulandıktan sonraki veteriner hekim kontrolünde şu konuların konuşulması faydalıdır:

• Anne kedinin genel sağlık durumu ve vücut kondisyonu
• Gebelik boyunca uygulanacak beslenme planı
• Aşı ve parazit uygulamalarının gebelik dönemindeki durumu
• Tahmini doğum tarihi ve yavru sayısı
• Doğum sırasında ve sonrasında dikkat edilmesi gereken belirtiler

Gebelik döneminde herhangi bir ilaç, antiparaziter ürün veya takviye, veteriner hekime danışılmadan kullanılmamalıdır. Bazı ürünler gebelikte güvenli olmayabilir.

Kedilerde Gebelik Süresi ve Dönemleri

Kedilerde gebelik süresi genellikle 63 ile 65 gün, yani yaklaşık dokuz hafta sürer. Bu süre kediden kediye birkaç gün farklılık gösterebilir. Beslenme ihtiyacı gebelik boyunca sabit kalmaz; yavruların gelişimine paralel olarak kademeli şekilde artar.

Aşağıdaki tablo, gebelik ve emzirme dönemlerinde beslenmenin genel odağını özetler. Haftalar yaklaşık değerlerdir ve bireysel farklılıklar gösterebilir.

Tablodaki haftalar, beslenme değişikliklerinin zamanlaması için genel bir çerçeve sunar. Anne kedinin vücut kondisyonu, iştahı ve yavru sayısı, bu çerçevenin kedi özelinde nasıl uygulanacağını belirler.

Gebe Kedi Nasıl Beslenmeli?

Gebe kedi nasıl beslenmeli sorusunun temel cevabı, anne kediye enerji ve besin öğeleri açısından zengin, kolay sindirilebilir ve dengeli bir mamanın, ihtiyacına göre artan miktarlarda sunulmasıdır. Bu bölümde gebelik boyunca beslenmenin nasıl düzenleneceğini adım adım ele alıyoruz.

Gebelikte Enerji İhtiyacı Nasıl Değişir?

Kedilerde gebelik boyunca enerji ihtiyacı kademeli olarak artar. Anne kedi gebeliğin erken döneminden itibaren kilo almaya başlar. Bu kilo artışının bir bölümü yavruların gelişimiyle, bir bölümü ise anne kedinin emzirme dönemi için vücudunda enerji depolamasıyla ilişkilidir.

Anne kedinin gebelik sırasında depoladığı enerji, emzirme döneminde süt üretimini desteklemek için kullanılır. Bu nedenle gebelikte kontrollü bir kilo artışı normal ve gereklidir. Gebeliğin sonuna doğru enerji ihtiyacı, kedinin normal ihtiyacının belirgin şekilde üzerine çıkar.

Enerji ihtiyacının ne kadar artacağı; anne kedinin başlangıçtaki vücut kondisyonuna, yaşına ve taşıdığı yavru sayısına göre değişir. Bu nedenle tek bir oran bütün gebe kediler için geçerli değildir. Porsiyonların belirlenmesinde mama ambalajındaki gebelik ve emzirme dönemine özel beslenme tablosu ile veteriner hekimin önerileri esas alınmalıdır.

Yavru Kedi Mamasına Geçiş

Gebe kedilerde en sık önerilen beslenme değişikliği, yavru kedi mamasına geçiştir. Yavru kedi mamaları büyüme dönemindeki kedilerin ihtiyaçlarına göre hazırlanır. Bu mamalar yetişkin mamalarına göre genellikle daha yüksek enerji, protein ve yağ içerir. Ayrıca kalsiyum, fosfor ve yavruların beyin ve göz gelişimini destekleyen DHA gibi besin öğeleri açısından da gebe ve emziren kedilerin ihtiyaçlarına uygundur.

Mama seçerken ambalajda mamanın "büyüme ve üreme dönemleri" veya "tüm yaşam evreleri" için uygun olduğunu belirten ifadeye dikkat edilmelidir. Bu ifade, mamanın gebe ve emziren kedilerin besin ihtiyaçlarını karşılayacak şekilde hazırlandığını gösterir. Anne kedinin gebelik ve emzirme boyunca kullanabileceği seçenekleri yavru kedi mamaları kategorisinde inceleyebilirsiniz.

Yavru mamasına geçiş ani yapılmamalıdır. Ani mama değişiklikleri kusma, ishal ve iştahsızlık gibi sindirim sorunlarına yol açabilir. Geçiş, mevcut mamaya yeni mamanın küçük oranlarda karıştırılması ve bu oranın yaklaşık 7-10 gün içinde kademeli olarak artırılmasıyla yapılmalıdır. Geçişin gebeliğin erken veya orta döneminde tamamlanması, anne kedinin son haftalardaki artan ihtiyacına hazır olmasını sağlar.

Anne kedi zaten kaliteli bir yavru mamasıyla besleniyorsa ya da veteriner hekim farklı bir beslenme planı öneriyorsa bu öneriye uyulmalıdır. Özel bir sağlık sorunu olan veya reçeteli mama kullanan kedilerde gebelik dönemi beslenmesi mutlaka veteriner hekimle planlanmalıdır.

Öğün Sayısı ve Serbest Besleme

Gebeliğin ilerleyen dönemlerinde yavrular büyüdükçe karın içindeki alan daralır. Bu durum anne kedinin tek seferde yiyebileceği mama miktarını sınırlar. Bu nedenle gebeliğin son haftalarında az miktarda ve sık aralıklarla beslenme daha uygun bir yaklaşımdır.

Gebeliğin erken döneminde normal öğün düzeni sürdürülebilir. Gebelik ilerledikçe öğün sayısı artırılmalıdır. Gebeliğin son döneminde ve emzirme döneminde, özellikle enerji ihtiyacının çok yükseldiği haftalarda, anne kedinin mamaya sık aralıklarla veya serbest besleme yöntemiyle erişebilmesi sağlanabilir. Ancak yavru sayısı az olan kedilerde serbest beslemenin uygun olup olmadığı veteriner hekim tarafından değerlendirilmelidir.

Serbest besleme uygulanırken mama kabının temiz tutulması ve kuru mamanın düzenli olarak tazelenmesi gerekir. Yaş mama ise oda sıcaklığında uzun süre bekletilmemelidir. Evde başka kediler varsa anne kedinin mamasına rahatça ulaşabildiğinden ve diğer kediler tarafından rahatsız edilmediğinden emin olunmalıdır.

Gebelikte Su Tüketimi

Gebelik ve emzirme dönemlerinde su ihtiyacı artar. Yeterli su tüketimi, anne kedinin genel sağlığı, sindirim sistemi ve özellikle emzirme döneminde süt üretimi için önemlidir.

Gebe kedinin su tüketimini desteklemek için şu önerileri uygulayabilirsiniz:

• Evin farklı noktalarına birden fazla su kabı yerleştirin.
• Su kaplarını her gün temizleyin ve suyu tazeleyin.
• Su kaplarını mama kabından ve tuvalet alanından uzak tutun.
• Beslenme düzenine uygunsa yaş mama ile sıvı alımını destekleyin.
• Gebeliğin son dönemlerinde su kabını kedinin dinlendiği alana yakın konumlandırın.

Su tüketiminde belirgin bir artış veya azalma fark edilirse veteriner hekime danışılmalıdır. Aşırı su tüketimi bazı sağlık sorunlarının belirtisi olabilir.

Gebelikte Kilo Takibi

Gebelik boyunca anne kedinin kilo artışını düzenli olarak takip etmek, beslenmenin yeterli olup olmadığını anlamanın en pratik yoludur. Gebelik öncesi kilonun bilinmesi, takip için iyi bir başlangıç noktası oluşturur.

Kilo takibi için anne kediyi haftada bir kez aynı tartıyla ve benzer saatlerde tartmak yeterlidir. Kilonun kademeli ve düzenli şekilde artması beklenir. Kilo artışının durması, kilo kaybı veya çok hızlı kilo alımı veteriner hekime danışılmasını gerektirir.

Gebelikte aşırı kilo alımı da istenmeyen bir durumdur. Fazla yağlanma doğum sırasında güçlüklere yol açabilir. Bununla birlikte gebelik döneminde anne kediyi zayıflatmaya yönelik bir diyet uygulanmamalıdır. Kilo konusunda bir endişe varsa beslenme planı veteriner hekimle birlikte gözden geçirilmelidir.

Doğuma Yakın Dönemde Beslenme ve Hazırlık

Doğuma yakın dönemde anne kedinin iştahında değişiklikler görülebilir. Birçok kedide doğumdan önceki son bir iki gün içinde iştah azalır. Bu durum doğuma hazırlığın normal bir parçası olabilir. Bu dönemde anne kediye her zaman taze su ve kolay sindirilebilir mama sunulmalı, ancak yemesi için zorlanmamalıdır.

Doğuma yakın dönemde anne kedi doğum yapacağı yeri seçmeye başlar. Kediler doğum için sessiz, sıcak, kapalı ve güvende hissettikleri alanları tercih eder. Doğum yuvasının önceden hazırlanması, anne kedinin evin uygun olmayan bir köşesinde, dolap içinde veya yatak altında doğum yapmasını önlemeye yardımcı olur.

Doğum yuvası hazırlarken şu noktalara dikkat edebilirsiniz:

• Yuvayı evin sessiz, hava akımından uzak ve az kullanılan bir odasına yerleştirin.
• Anne kedinin rahatça dönebileceği ve yavruların dışarı kolayca çıkamayacağı büyüklükte bir alan seçin.
• Yuvanın zeminine kolay değiştirilebilir, temiz havlu veya örtüler serin.
• Mama, su ve tuvaleti yuvaya yakın ama yuvanın içinde olmayacak şekilde yerleştirin.
• Anne kediyi doğumdan birkaç gün önce yuvayla tanıştırın.

Bazı anne kediler üstü kapalı, mağara benzeri alanlarda kendilerini daha güvende hisseder. Bu amaçla içi yumuşak bir örtüyle döşenmiş bir karton kutu veya kapalı bir kedi evi doğum yuvası olarak kullanılabilir. Anne kedi hazırlanan yuvayı tercih etmezse kendi seçtiği güvenli bir alana yuvanın taşınması, kediyi zorlamaktan daha doğru bir yaklaşımdır.

Doğum sırasında ve doğumdan hemen sonra anne kedi plasentaları yiyebilir. Bu davranış kediler için doğaldır. Ancak çok sayıda plasentanın yenmesi geçici sindirim rahatsızlığına yol açabilir. Doğumdan sonra anne kedinin iştahının kısa süre içinde geri gelmesi beklenir. Doğumdan sonra yaklaşık bir gün içinde yemeye başlamayan bir anne kedi veteriner hekim tarafından değerlendirilmelidir.

Emziren Kedi Nasıl Beslenmeli?

Emzirme dönemi, kedinin yaşamında besin ihtiyacının en yüksek olduğu dönemdir. Emziren kedi nasıl beslenmeli sorusunun temel cevabı; yüksek enerjili, kolay sindirilebilir bir mamanın sürekli erişilebilir şekilde sunulması ve su ihtiyacının eksiksiz karşılanmasıdır.

Emzirme Döneminde Enerji İhtiyacı

Emzirme döneminde anne kedinin enerji ihtiyacı, yavruların büyümesine ve süt tüketimine paralel olarak artar. Süt üretimi genellikle doğumdan sonraki üçüncü ve dördüncü haftalarda en yüksek düzeye ulaşır. Bu dönemde anne kedinin enerji ihtiyacı, yavru sayısına bağlı olarak normal ihtiyacının birkaç katına çıkabilir.

Bu kadar yüksek bir enerji ihtiyacını karşılamak için emzirme boyunca yavru mamasıyla beslenmeye devam edilmesi önerilir. Yetişkin mamaları, emziren bir kedinin artan enerji ihtiyacını karşılamak için genellikle yeterli enerji yoğunluğuna sahip değildir. Düşük enerjili bir mamayla beslenen anne kedi, ihtiyacını karşılamak için mideye sığmayacak kadar fazla mama tüketmek zorunda kalabilir.

Emzirme döneminde anne kedinin porsiyonlarını kısıtlamak doğru değildir. Anne kedi genellikle ihtiyacı kadar yer. Bu dönemde bir miktar kilo kaybı normal kabul edilebilir, çünkü anne kedi gebelikte depoladığı enerjiyi süt üretimi için kullanır. Ancak hızlı ve belirgin kilo kaybı, beslenmenin yetersiz kaldığını gösterebilir.

Yavru Sayısının Beslenmeye Etkisi

Anne kedinin emzirdiği yavru sayısı, enerji ihtiyacını belirleyen en önemli etkenlerden biridir. Kalabalık bir batın emziren kedi, az sayıda yavru emziren bir kediye göre çok daha fazla süt üretmek zorundadır. Bu durum hem enerji hem de su ihtiyacını belirgin şekilde artırır.

Kalabalık batınlarda anne kedinin kilo durumu, iştahı ve genel enerjisi daha yakından izlenmelidir. Bu kedilerde emzirme döneminde görülebilen bazı sorunların riski de daha yüksek olabilir. Yavruların her birinin yeterince beslenip beslenmediğini anlamak için yavruların düzenli olarak tartılması faydalıdır. Yavrular her gün düzenli kilo alıyorsa anne kedinin süt üretimi genellikle yeterlidir.

Kalabalık batınlarda bazı yavrular, güçlü kardeşleri nedeniyle meme başına yeterince erişemeyebilir. Kilo almayan veya diğerlerinden belirgin şekilde geride kalan yavruların durumu veteriner hekimle değerlendirilmeli ve gerekirse ek besleme planlanmalıdır.

Yaş Mama ile Sıvı Desteği

Süt üretimi, anne kedinin sıvı ihtiyacını belirgin şekilde artırır. Emziren kedilerin yalnızca su kabından içtikleri suyla bu ihtiyacı karşılaması her zaman kolay olmayabilir. Bu nedenle beslenme düzenine yaş mama eklemek, sıvı alımını desteklemenin etkili bir yoludur.

Yaş mamalar yüksek oranda nem içerir ve birçok kedi için kuru mamaya göre daha lezzetlidir. Emziren kedilerde yaş mama, hem sıvı desteği sağlar hem de iştahı canlandırmaya yardımcı olabilir. Yaş mama seçerken de mamanın yavru kediler ya da büyüme ve üreme dönemleri için uygun olduğuna dikkat edilmelidir. Anne kedinin beslenmesini destekleyebilecek seçenekleri yaş kedi maması kategorisinde bulabilirsiniz.

Kuru ve yaş mamanın birlikte kullanıldığı karma beslenme, emziren kediler için pratik bir yöntemdir. Kuru mama sık aralıklarla veya serbest besleme yöntemiyle sunulurken, yaş mama günde birkaç kez taze olarak sunulabilir. Yaş mamanın toplam günlük enerji hesabına dahil edilmesi ve açıkta uzun süre bekletilmemesi gerekir.

Emziren Kedinin Mama ve Su Düzeni

Emziren kediler, doğumdan sonraki ilk günlerde yavrularından uzaklaşmak istemeyebilir. Bu nedenle mama ve su kaplarının anne kedinin yavrularını uzun süre bırakmadan ulaşabileceği bir mesafede bulunması önemlidir.

Emziren kedinin mama ve su düzenini oluştururken şu noktalara dikkat edebilirsiniz:

• Mama ve su kaplarını yuvaya yakın, ancak yuvanın içine dökülmeyecek bir noktaya yerleştirin.
• Kuru mamayı sık aralıklarla sunun veya veteriner hekim uygun görüyorsa serbest besleme için erişilebilir tutun.
• Yaş mamayı günde birkaç kez taze olarak sunun ve artanları kaldırın.
• Su kaplarını her gün birkaç kez kontrol edin ve tazeleyin.
• Tuvaleti de yuvaya yakın ama mama alanından ayrı bir noktada konumlandırın.

Emzirme döneminde anne kedinin sakin ve stressiz bir ortamda olması, iştahını ve süt üretimini olumlu etkiler. Yuvanın bulunduğu alana gelen ziyaretçi sayısını sınırlamak ve anne kediyi gereksiz yere rahatsız etmemek bu açıdan önemlidir.

Gebe ve Emziren Kediye Vitamin ve Takviye Verilmeli mi?

Gebe ve emziren kedilerin sahipleri, anne kediye ek vitamin veya mineral vermenin faydalı olup olmayacağını sıklıkla merak eder. Kaliteli ve büyüme ile üreme dönemleri için uygun olduğu belirtilen bir mamayla beslenen sağlıklı bir anne kedinin genellikle ek takviyeye ihtiyacı yoktur. Bu mamalar, gebelik ve emzirme dönemlerindeki besin ihtiyacını karşılayacak şekilde hazırlanır.

Gereksiz takviye kullanımı faydadan çok zarar getirebilir. Bazı vitamin ve mineraller vücutta birikebilir ve fazlası sağlık sorunlarına yol açabilir. Ayrıca dengeli bir mamaya ek takviye eklemek, mamanın besin öğeleri arasındaki dengeyi bozabilir.

Kalsiyum Takviyesi Neden Önerilmez?

Gebelik döneminde en sık yapılan hatalardan biri, anne kediye kendi başına kalsiyum takviyesi vermektir. Kalsiyumun yavruların kemik gelişimi ve süt üretimi için gerekli olduğu doğrudur. Ancak gebelikte dışarıdan verilen fazla kalsiyum, beklenenin tersine sorunlara yol açabilir.

Vücutta kalsiyum dengesi, paratiroid hormonu tarafından düzenlenir. Gebelik döneminde gereğinden fazla kalsiyum alındığında vücudun kendi kalsiyum düzenleme mekanizması baskılanabilir. Doğumdan sonra emzirme başladığında ise vücudun kemiklerdeki kalsiyumu hızla harekete geçirme yeteneği zayıflayabilir. Bu durumun, emzirme döneminde görülen ve kanda kalsiyumun tehlikeli şekilde düştüğü eklampsi riskini artırabileceği bildirilmektedir.

Bu nedenle gebe kedilere veteriner hekim önerisi olmadan kalsiyum takviyesi verilmemelidir. Anne kedinin kalsiyum ihtiyacı, büyüme ve üreme dönemleri için uygun bir mamayla karşılanmalıdır. Emzirme döneminde kalsiyum desteği gerekip gerekmediği ise yalnızca veteriner hekim tarafından değerlendirilmelidir.

Hangi Durumlarda Takviye Gerekebilir?

Bazı özel durumlarda veteriner hekim anne kedi için takviye önerebilir. Bu durumlar şunları içerebilir:

• Anne kedinin gebelik öncesinde zayıf veya yetersiz beslenmiş olması
• Sokaktan alınmış ve uzun süre yetersiz beslenmiş bir kedi olması
• Belirli bir besin öğesi eksikliğinin tespit edilmesi
• Ev yapımı veya dengesi belirsiz bir beslenme düzeninin zorunlu olarak uygulanması
• Emzirme döneminde kalsiyum dengesiyle ilgili bir sorun yaşanmış olması

Bu durumlarda hangi takviyenin, hangi dozda ve ne kadar süreyle kullanılacağı veteriner hekim tarafından belirlenmelidir. İnsanlar için üretilmiş vitamin ve mineral takviyeleri kedilere verilmemelidir. Bu ürünlerin dozları ve içerikleri kediler için uygun değildir ve bazıları kediler için zehirli maddeler içerebilir.

Gebe ve Emziren Kedilere Verilmemesi Gerekenler

Gebe ve emziren kediler, yetişkin kedilerin genel olarak kaçınması gereken gıdalardan aynı şekilde uzak tutulmalıdır. Bunun yanında bazı gıdalar bu dönemde ek riskler taşıyabilir. Aşağıdaki tablo, dikkat edilmesi gereken başlıca gıdaları ve risk düzeylerini özetler.

Çiğ et ve çiğ balık, gebe kediler açısından ayrıca önem taşır. Çiğ gıdalar bakteri ve parazit bulaşma riski taşır. Bu durum hem anne kedi hem de evdeki insanlar için sağlık riski oluşturabilir. Gebe ve emziren kedilerde çiğ beslenme düzenine başlanmamalı, bu tür bir beslenme uygulanıyorsa veteriner hekimle birlikte değerlendirilmelidir.

Gebe ve emziren kedilerde ev yapımı beslenme de dikkatle ele alınmalıdır. Bu dönemde besin ihtiyacı çok hassas bir dengeye dayanır. Veteriner beslenme uzmanı tarafından hazırlanmamış ev yapımı tariflerde kalsiyum, fosfor, taurin ve bazı vitaminler açısından eksiklik veya fazlalık oluşabilir.

Gebe veya emziren kedinizin tabloda yer alan zehirli gıdalardan birini tükettiğinden şüpheleniyorsanız belirtilerin ortaya çıkmasını beklemeden veteriner hekime başvurun.

Emzirme Döneminde Görülebilen Beslenme Kaynaklı Sorunlar

Emzirme dönemi, anne kedinin vücudunun en yoğun şekilde çalıştığı dönemdir. Bu dönemde beslenmeyle ilişkili bazı sorunlar ortaya çıkabilir. Bu sorunların belirtilerini bilmek, erken müdahale açısından hayati önem taşıyabilir.

Eklampsi (Süt Humması)

Eklampsi, emzirme döneminde kandaki kalsiyum düzeyinin tehlikeli şekilde düşmesiyle ortaya çıkan ciddi bir durumdur. Halk arasında "süt humması" olarak da bilinir. Sık görülmese de ortaya çıktığında acil müdahale gerektirir.

Eklampsi en sık emzirmenin ilk haftalarında, süt üretiminin yoğun olduğu dönemde görülür. Kalabalık batın emziren kedilerde ve gebelik döneminde kalsiyum takviyesi verilmiş kedilerde risk daha yüksek olabilir.

Eklampsinin belirtileri şunlar olabilir:

• Huzursuzluk ve sinirlilik
• Hızlı ve açık ağızla solunum
• Kas titremeleri ve seğirmeler
• Kaslarda sertlik ve yürümede zorluk
• Koordinasyon bozukluğu
• Yüksek vücut sıcaklığı
• Yavrulara ilgisizlik
• Nöbet

Eklampsi hızla ilerleyebilen ve tedavi edilmediğinde hayatı tehdit edebilen bir durumdur. Bu belirtilerden herhangi biri görüldüğünde vakit kaybetmeden veteriner hekime başvurulmalıdır. Evde kendi başına kalsiyum vererek müdahale etmeye çalışmak doğru değildir; kalsiyum tedavisi veteriner hekim tarafından kontrollü şekilde uygulanmalıdır.

Aşırı Kilo Kaybı

Emzirme döneminde bir miktar kilo kaybı normaldir. Ancak anne kedinin hızla ve belirgin şekilde zayıflaması, beslenmenin ihtiyacı karşılamadığını gösterebilir. Aşırı kilo kaybı yaşayan anne kedilerde süt üretimi azalabilir ve bağışıklık sistemi zayıflayabilir.

Aşırı kilo kaybının olası nedenleri şunlardır:

• Enerji yoğunluğu düşük bir mamayla beslenme
• Mamaya yeterince erişememe
• Kalabalık bir batın emzirme
• Stres nedeniyle iştah azalması
• Altta yatan bir sağlık sorunu

Anne kedinin omurgası, kalça kemikleri veya kaburgaları belirgin şekilde hissedilir ve görünür hale geldiyse beslenme düzeni veteriner hekimle birlikte gözden geçirilmelidir. Bu durumda yavruların ek beslenme ile desteklenmesi de gerekebilir.

Mastitis ve Beslenmeye Etkisi

Mastitis, meme dokusunun iltihaplanmasıdır. Genellikle bakteriyel bir enfeksiyondan kaynaklanır. Mastitis gelişen memeler şişkin, sert, sıcak ve ağrılı olabilir. Meme dokusunda kızarıklık veya morarma görülebilir ve süt görünümü değişebilir.

Mastitis yalnızca anne kediyi değil, yavruların beslenmesini de etkiler. Mastitisin şiddetine ve etkilenen memeye göre emzirmenin sürdürülüp sürdürülmeyeceğine veteriner hekim karar vermelidir. Ağrı veya hastalık nedeniyle anne kedinin emzirmeyi reddetmesi durumunda yavruların ek beslenmeye ihtiyacı olabilir.

Mastitis şüphesi olan her anne kedi veteriner hekim tarafından değerlendirilmelidir. Anne kedide ateş, halsizlik ve iştahsızlık da eşlik ediyorsa durum daha acil hale gelir.

Acil Veteriner Hekim Gerektiren Belirtiler

Gebelik, doğum ve emzirme dönemlerinde aşağıdaki belirtilerden herhangi biri görüldüğünde vakit kaybetmeden veteriner hekime başvurulmalıdır:

• Kas titremeleri, seğirmeler, kaslarda sertlik veya nöbet
• Hızlı ve zorlanarak alınan solunum
• Gebelik sırasında vajinadan kanlı, yeşil veya kötü kokulu akıntı
• Güçlü ıkınmaya rağmen yavru doğmaması
• Doğumdan sonra yaklaşık bir gün içinde yemeye başlamama
• Memelerde şişlik, sertlik, sıcaklık, renk değişikliği veya ağrı
• Yüksek ateş, belirgin halsizlik veya yavrulara ilgisizlik
• Kusma ve ishalin sürmesi
• Yavruların kilo almaması veya sürekli huzursuz ağlaması

Anne kediyi veteriner hekime götürmeden önce kliniği arayarak durumu bildirmek, klinik ekibinin hazırlık yapmasını sağlar. Yavruların anne kediyle birlikte mi götürüleceği konusunda da klinikten bilgi alınabilir.

Sütten Kesme Döneminde Anne ve Yavruların Beslenmesi

Sütten kesme, yavruların anne sütünden katı mamaya kademeli olarak geçtiği süreçtir. Bu süreç hem yavruların beslenmesinde hem de anne kedinin beslenme düzeninde değişiklik gerektirir. Sütten kesme genellikle yavrular yaklaşık dört haftalıkken başlar ve yaklaşık sekiz haftalık olduklarında büyük ölçüde tamamlanır.

Yavruların Katı Mamaya Geçişi

Yavrular yaklaşık dört haftalık olduğunda anne kedinin mamasına ilgi göstermeye başlar. Bu dönemde yavrulara katı mama tanıtılabilir. İlk aşamada yavru mamasının ılık suyla veya yavru kedi süt tozuyla ıslatılarak yumuşak bir kıvama getirilmesi, yavruların mamayı kolayca yiyebilmesini sağlar.

Sütten kesme sürecinde şu adımlar izlenebilir:

1. Yavrulara sığ ve geniş bir kapta, yumuşatılmış yavru maması sunun.
2. İlk günlerde yavruların mamayı tanıması ve tatması yeterlidir; yemeleri için zorlamayın.
3. Günler içinde mamaya eklenen sıvı miktarını kademeli olarak azaltın.
4. Yavruların taze suya her zaman erişebildiğinden emin olun.
5. Yavrular katı mamayı düzenli yemeye başladıkça anne sütüne olan bağımlılıkları azalır.

Sütten kesme süreci her yavru için aynı hızda ilerlemez. Bazı yavrular katı mamaya hızla uyum sağlarken bazıları daha fazla zamana ihtiyaç duyar. Bu süreçte yavruların düzenli olarak tartılması, yeterince beslenip beslenmediklerinin takibi açısından önemlidir. Yavruların sütten kesildikten sonraki beslenme düzeni, mama seçimi ve günlük miktarlar hakkında ayrıntılı bilgi için yavru kedi maması rehberimizi inceleyebilirsiniz.

Yavruların anne ve kardeşleriyle birlikte kalması, yalnızca beslenme değil sosyal gelişim açısından da önemlidir. Yavrular bu süreçte anne kediden tuvalet kullanımı, oyun ve sosyal davranışlar gibi pek çok şey öğrenir. Bu nedenle yavruların sahiplendirilmesi için genellikle en az sekiz haftalık olmaları ve sütten tamamen kesilmiş olmaları beklenir.

Anne Kedinin Yetişkin Mamasına Dönüşü

Yavrular katı mamaya geçtikçe anne kedinin süt üretimi ve buna bağlı olarak enerji ihtiyacı azalır. Bu dönemde anne kedinin beslenmesi de kademeli olarak normale döndürülmelidir.

Sütten kesme sürecinde anne kedinin mama miktarı, yavruların katı mama tüketimine paralel olarak kademeli şekilde azaltılabilir. Mama miktarının azaltılması, süt üretiminin doğal olarak azalmasına da yardımcı olur. Serbest besleme uygulanıyorsa bu dönemde belirli öğün düzenine geri dönülebilir.

Yavrular sütten tamamen kesildikten sonra anne kedi, yavru mamasından yetişkin mamasına kademeli olarak geçirilebilir. Bu geçiş de gebelikteki geçiş gibi yaklaşık 7-10 gün içinde, iki mamanın kademeli oranlarla karıştırılmasıyla yapılmalıdır. Anne kedinin vücut kondisyonu bu dönemde yakından izlenmelidir. Emzirme sırasında belirgin kilo kaybı yaşayan kedilerde yavru mamasına bir süre daha devam edilmesi uygun olabilir.

Annesi Yetersiz Kalırsa: Yavru Kedi Süt Tozu Ne Zaman Gerekir?

Bazı durumlarda anne kedinin sütü yavruların ihtiyacını karşılamaya yetmeyebilir ya da yavrular anne sütüne hiç erişemeyebilir. Bu durumlarda yavruların yavru kediler için özel olarak üretilmiş süt tozuyla beslenmesi gerekir.

Yavru kedi süt tozu gerektirebilecek başlıca durumlar şunlardır:

• Anne kedinin sütünün yetersiz olması veya hiç süt üretmemesi
• Anne kedide mastitis gibi emzirmeyi engelleyen bir sağlık sorunu bulunması
• Anne kedinin yavrularını reddetmesi
• Kalabalık bir batında bazı yavruların yeterince beslenememesi
• Yavruların annesiz bulunması veya anne kedinin kaybedilmesi
• Yavruların düzenli kilo almaması

Bu durumlarda inek sütü, keçi sütü veya bebek maması kesinlikle kullanılmamalıdır. İnek sütünün içeriği kedi sütünden oldukça farklıdır ve laktoz nedeniyle yavrularda ishale yol açabilir. Yavru kediler hızla sıvı kaybedebileceği için ishal onlar için ciddi bir risktir. Yavruların beslenmesinde kedi sütünün içeriğine yakın olacak şekilde hazırlanmış ürünler tercih edilmelidir. Bu amaçla kullanabileceğiniz seçenekleri yavru kedi süt tozu kategorisinde bulabilirsiniz.

Süt tozuyla besleme yapılırken şu noktalara dikkat edilmelidir:

• Süt tozu, ürünün kullanım talimatındaki oranlara göre hazırlanmalıdır.
• Hazırlanan süt vücut sıcaklığına yakın, ılık bir sıcaklıkta verilmelidir.
• Yavru, besleme sırasında insan bebekleri gibi sırtüstü değil, karnı yere bakacak şekilde tutulmalıdır.
• Süt yavrunun ağzına zorla akıtılmamalı, yavrunun kendi emme hızına izin verilmelidir.
• Çok küçük yavrularda beslenme sonrasında tuvalet ihtiyacı, anne kedinin yaptığı gibi ılık ve nemli bir bezle genital bölgeye hafifçe dokunularak uyarılmalıdır.
• Yavrular her gün aynı saatte tartılmalı ve kilo alımı takip edilmelidir.

Besleme sıklığı ve miktarı, yavrunun yaşına ve kilosuna göre değişir. Özellikle yeni doğan yavrular gece dahil sık aralıklarla beslenmeye ihtiyaç duyar. Annesiz veya ek beslenmeye ihtiyaç duyan yavruların beslenme planı mutlaka veteriner hekimle birlikte oluşturulmalıdır. Kilo almayan, zayıf emen veya halsiz görünen yavrular vakit kaybetmeden veteriner hekime götürülmelidir.

Sokaktan Hamile Kedi Sahiplenenler İçin Öneriler

Sokaktan hamile bir kediyi sahiplenmek ya da geçici olarak bakımını üstlenmek, hem anne kedinin hem de yavrularının güvenli bir ortamda dünyaya gelmesini sağlar. Sokak koşullarında yaşayan hamile kediler çoğu zaman yetersiz beslenmiş, parazitli ve stres altında olabilir. Bu nedenle bu kedilerin bakımında bazı ek adımlar önemlidir.

Sokaktan hamile bir kedi aldığınızda şu adımları izleyebilirsiniz:

• Veteriner hekim kontrolü yaptırın: Kedinin genel sağlık durumu, gebeliğin evresi ve tahmini yavru sayısı değerlendirilmelidir. Veteriner hekim, gebelik döneminde güvenli olan parazit uygulamaları ve gerekli testler konusunda yol gösterir.
• Sessiz ve ayrı bir alan hazırlayın: Anne kedinin evdeki diğer kedilerden ayrı, sakin bir odada kalması hem stresi azaltır hem de olası bulaşıcı hastalıklara karşı diğer kedileri korur.
• Beslenmeye kademeli başlayın: Uzun süre aç kalmış veya düzensiz beslenmiş kedilere bir anda büyük miktarda mama vermek sindirim sorunlarına yol açabilir. Küçük ve sık öğünlerle başlayıp miktarı kademeli olarak artırın.
• Yavru mamasına geçin: Anne kedinin enerji ve besin ihtiyacını karşılamak için yavru mamasıyla beslenmesi uygundur.
• Su erişimini sağlayın: Sokaktan gelen kediler çoğu zaman susuz kalmış olabilir. Temiz suya sürekli erişim sağlayın.
• Kediye alışması için zaman tanıyın: Sokaktan gelen bir kedi yeni ortamına alışmakta zorlanabilir. Kediyi zorlamadan, kendi hızında güven kazanmasına izin verin.
• Doğum yuvasını önceden hazırlayın: Gebeliğin ilerlemiş olabileceğini düşünerek doğum yuvasını ilk günlerde hazırlayın.

Doğum ve emzirme süreci tamamlandıktan sonra anne kedinin kısırlaştırılması, hem sağlığı hem de yeni istenmeyen gebeliklerin önlenmesi açısından önemlidir. Kediler emzirme döneminde bile yeniden kızgınlığa girebilir ve kısa süre içinde tekrar gebe kalabilir. Bu nedenle anne kedinin emzirme döneminde kısırlaştırılmamış erkek kedilerden uzak tutulması gerekir. Kısırlaştırmanın zamanlaması veteriner hekimle birlikte planlanmalıdır. Operasyon süreci ve iyileşme dönemi hakkında ayrıntılı bilgi için kedi kısırlaştırması rehberimize göz atabilirsiniz.

Yavrular sahiplendirme yaşına geldiğinde, sahiplendirmenin sorumluluk sahibi ailelere yapılması ve yavruların da uygun yaşa geldiklerinde kısırlaştırılması konusunda yeni ailelerin bilgilendirilmesi önemlidir. Yerel yönetimlerin veteriner hizmetleri ve gönüllü gruplar, bu süreçte destek sağlayabilir.

Gebe ve Emziren Kedilerin Beslenmesinde Yapılan Yaygın Hatalar

Gebe ve emziren kedilerin beslenmesinde iyi niyetle yapılan bazı uygulamalar anne kediye ve yavrulara zarar verebilir. En sık yapılan hatalar şunlardır:

• Gebelik boyunca yetişkin mamasıyla beslemeye devam etmek: Yetişkin mamaları, gebeliğin son döneminde ve emzirmede artan enerji ve besin ihtiyacını karşılamakta genellikle yetersiz kalır. Büyüme ve üreme dönemleri için uygun olduğu belirtilen bir mamaya kademeli geçiş yapılmalıdır.
• Kendi başına kalsiyum takviyesi vermek: Gebelikte dışarıdan verilen kalsiyum, emzirme döneminde eklampsi riskinin artmasıyla ilişkilendirilir. Kalsiyum takviyesi yalnızca veteriner hekim önerisiyle kullanılmalıdır.
• Emziren kedinin mamasını kısıtlamak: Emzirme dönemi, kedinin en yüksek enerji ihtiyacına sahip olduğu dönemdir. Bu dönemde porsiyonları sınırlamak, süt üretiminin azalmasına ve anne kedinin hızla kilo kaybetmesine yol açabilir.
• Mamayı aniden değiştirmek: Gebelik veya emzirme sırasında yapılan ani mama değişiklikleri sindirim sorunlarına yol açabilir. Tüm mama geçişleri kademeli olarak yapılmalıdır.
• Anne kediye veya yavrulara inek sütü vermek: İnek sütü laktoz içerdiği için birçok kedide ishale neden olabilir. Yavrularda ishal hızla sıvı kaybına yol açabileceği için özellikle risklidir.
• Çiğ et ve dengesiz ev yapımı beslenmeye başlamak: Gebelik ve emzirme dönemleri, beslenme düzeninde deneysel değişiklikler yapmak için uygun değildir. Çiğ gıdalar bakteri ve parazit riski taşırken, dengesiz tarifler besin öğesi eksikliklerine yol açabilir.
• Su tüketimini gözden kaçırmak: Emzirme döneminde sıvı ihtiyacı belirgin şekilde artar. Su kaplarının düzenli olarak tazelenmemesi ve yaş mama ile sıvı desteği sağlanmaması, süt üretimini olumsuz etkileyebilir.
• Kilo takibi yapmamak: Anne kedinin ve yavruların düzenli tartılmaması, beslenme yetersizliklerinin geç fark edilmesine neden olabilir.
• Veteriner hekime danışmadan ilaç veya antiparaziter kullanmak: Bazı ürünler gebelik ve emzirme dönemlerinde güvenli değildir. Her türlü ilaç ve uygulama öncesinde veteriner hekime danışılmalıdır.
• Uyarı belirtilerini önemsememek: Kas titremeleri, huzursuzluk, memelerde şişlik veya iştahsızlık gibi belirtiler eklampsi veya mastitis gibi ciddi sorunlara işaret edebilir. Bu belirtiler görüldüğünde beklemeden veteriner hekime başvurulmalıdır.

Kontrol Listesi

Gebe ve emziren kedinizin beslenmesini ve bakımını takip etmek için aşağıdaki kontrol listesinden yararlanabilirsiniz:

• Gebelik veteriner hekim tarafından doğrulandı ve beslenme planı konuşuldu.
• Anne kedi, büyüme ve üreme dönemleri için uygun olduğu belirtilen bir yavru mamasına kademeli olarak geçirildi.
• Gebeliğin son döneminde öğün sayısı artırıldı veya serbest beslemeye geçildi.
• Anne kedinin temiz suya sürekli erişimi var ve su kapları her gün tazeleniyor.
• Anne kedi haftada bir tartılıyor ve kilo artışı takip ediliyor.
• Veteriner hekim önerisi olmadan kalsiyum veya başka bir takviye verilmiyor.
• Zehirli gıdalar, çiğ et ve inek sütü anne kediden uzak tutuluyor.
• Doğum yuvası sessiz ve hava akımından uzak bir alanda önceden hazırlandı.
• Emzirme döneminde mama, su ve tuvalet yuvaya yakın konumlandırıldı.
• Emzirme döneminde yaş mama ile sıvı desteği sağlanıyor.
• Yavrular her gün aynı saatte tartılıyor ve kilo alımları takip ediliyor.
• Eklampsi ve mastitis belirtileri biliniyor ve acil durumda ulaşılacak veteriner kliniğinin iletişim bilgileri hazır.
• Sütten kesme süreci yavrular yaklaşık dört haftalıkken kademeli olarak başlatıldı.
• Anne kedinin yetişkin mamasına dönüşü sütten kesmenin ardından kademeli olarak planlandı.
• Anne kedinin kısırlaştırılması için veteriner hekimle zamanlama belirlendi.

Sıkça Sorulan Sorular (SSS)

1. Gebe kedi ne yemeli?

Gebe kediler için en uygun seçenek, büyüme ve üreme dönemleri için uygun olduğu belirtilen kaliteli bir yavru kedi mamasıdır. Bu mamalar gebe kedinin artan enerji, protein ve mineral ihtiyacını karşılamak üzere hazırlanır. Mama geçişi kademeli olarak yapılmalı ve beslenme planı veteriner hekimle birlikte oluşturulmalıdır.

2. Gebe kediye yavru maması verilir mi?

Evet, gebe kedilere yavru maması verilmesi yaygın olarak önerilen bir uygulamadır. Yavru mamaları yetişkin mamalarına göre genellikle daha yüksek enerji ve besin yoğunluğuna sahiptir. Gebelik boyunca ve emzirme dönemi sonuna kadar yavru mamasına devam edilebilir. Özel bir sağlık sorunu olan kedilerde veteriner hekimin önerisi esas alınmalıdır.

3. Gebe kedi günde kaç öğün beslenmeli?

Gebeliğin erken döneminde normal öğün düzeni sürdürülebilir. Gebelik ilerledikçe karın içindeki alan daraldığı için öğün sayısı artırılmalı ve porsiyonlar küçültülmelidir. Gebeliğin son haftalarında ve emzirme döneminde anne kedinin mamaya sık aralıklarla veya serbest besleme yöntemiyle erişebilmesi sağlanabilir. Yavru sayısı az olan kedilerde serbest beslemenin uygunluğu veteriner hekim tarafından değerlendirilmelidir.

4. Hamile kedi ne kadar sürede doğurur?

Kedilerde gebelik süresi genellikle 63 ile 65 gün, yani yaklaşık dokuz hafta sürer. Bu süre kediden kediye birkaç gün farklılık gösterebilir. Tahmini doğum tarihi, veteriner hekim kontrolü sırasında gebeliğin evresi değerlendirilerek belirlenebilir.

5. Emziren kediye kalsiyum verilir mi?

Emziren kedilere veteriner hekim önerisi olmadan kalsiyum takviyesi verilmemelidir. Büyüme ve üreme dönemleri için uygun bir mamayla beslenen anne kedinin kalsiyum ihtiyacı genellikle mamadan karşılanır. Eklampsi gibi bir durumda kalsiyum tedavisi veteriner hekim tarafından kontrollü şekilde uygulanmalıdır.

6. Emziren kedinin sütü nasıl artırılır?

Süt üretimini desteklemenin temel yolları; yüksek enerjili bir yavru mamasının sık aralıklarla veya serbest besleme yöntemiyle sunulması, yaş mama ile sıvı desteği, suya sürekli erişim ve anne kedinin stressiz bir ortamda olmasıdır. Bu önlemlere rağmen yavrular kilo almıyorsa anne kedi ve yavrular veteriner hekim tarafından değerlendirilmeli ve gerekirse ek beslenme planlanmalıdır.

7. Emziren kedi neden çok zayıfladı?

Emzirme döneminde bir miktar kilo kaybı normaldir. Ancak belirgin zayıflama; yetersiz enerjili mama, mamaya erişim sorunu, kalabalık batın, stres veya altta yatan bir sağlık sorunundan kaynaklanabilir. Anne kedinin kemikleri belirgin şekilde hissedilir hale geldiyse veteriner hekime danışılmalıdır.

8. Doğumdan sonra anne kedi neden yemek yemiyor?

Doğumdan hemen sonra anne kedinin kısa bir süre yemek yememesi normal olabilir. Plasentaları yemesi de geçici olarak iştahını etkileyebilir. Ancak doğumdan sonra yaklaşık bir gün içinde yemeye başlamayan veya iştahsızlığa ateş, halsizlik ve akıntı gibi belirtiler eşlik eden anne kedi veteriner hekim tarafından değerlendirilmelidir.

9. Yavru kediler kaç haftalıkken mama yemeye başlar?

Yavrular genellikle yaklaşık dört haftalıkken katı mamaya ilgi göstermeye başlar. Bu dönemde yumuşatılmış yavru maması tanıtılabilir. Sütten kesme süreci kademeli olarak ilerler ve genellikle yavrular yaklaşık sekiz haftalık olduğunda büyük ölçüde tamamlanır.

10. Emziren kedi ne zaman kısırlaştırılabilir?

Kısırlaştırmanın zamanlaması veteriner hekim tarafından anne kedinin sağlık durumu ve emzirme sürecine göre belirlenir. Birçok durumda yavrular sütten kesildikten sonraki dönem tercih edilir. Kediler emzirme döneminde bile kızgınlığa girebileceği için bu süreçte kısırlaştırılmamış erkek kedilerden uzak tutulmaları önemlidir.